Oogverblindende tiara’s

Koninklijke tiara's, het ultieme symbool van de opperste macht

Koninklijke tiara’s blijven tot onze verbeelding spreken. Ze zijn het ultieme zinnebeeld van de opperste macht, en doen ons wegdromen van de luxe van de vorsten. Doorgaans zijn ze gemaakt uit de duurste edelmetalen zoals goud, zilver en platina en afgewerkt met diamanten, juwelen en sieraden door de allerbeste edelsmeden van hun tijd.

Een legendarische en wellicht nooit meer te evenaren tentoonstelling van Koninklijke tiara’s vond plaats in 2002 in het National Museum of Art and Design in Londen, waar vele duizenden toeschouwers zich kwamen vergapen aan Koninklijke juwelen afkomstig uit de private verzamelingen van de Windsors en de Britse aristocratie.

Vele van deze kostbare stukken hadden nooit de private kluizen van de royals verlaten en werden eenmalig getoond om hulde te brengen aan Koningin Elizabeth II, die bij haar huwelijk trouwens zelf een van de meest opmerkelijke tiara’s uit de geschiedenis droeg.

Oogverblindend

Voor de toeschouwers, die zeven jaar later nog altijd met woorden van lof over de tentoonstelling spreken, was de tocht langs de vele prachtige Koninklijke juwelen in het museum letterlijk een oogverblindende gebeurtenis.

Broederlijk naast elkaar werden tiara’s uit de 18^de eeuw getoond, samen met recente topcreaties van topontwerpers als Cartier en Fabergé, en ook werk van opkomende sterren aan het fonkelende juwelenfirmament zoals Viviane Westwood.

Om het geheel nog indrukwekkender te maken, werden de tiara’s geflankeerd door niet minder dan 100.000 edelstenen en sierafen die door het hele museum werden tentoongesteld.

Uniek

De curator van de tentoonstelling, de wereldwijd erkende expert op het vlak van juwelen Geoffrey Mum, omschreef zelf met enige trilling in de stem de exhibitie als volgt: “Ik betwijfel of er nog ooit een juwelententoonstelling zal gehouden worden die zoveel Koninklijke en historische tiara’s samenbrengt.”

Geoffrey Mum is een man die weet waarover hij praat. Naar aanleiding van de tentoonstelling schreef hij een tot een internationaal standaardwerk uitgegroeid boek, waarin hij de onweerstaanbare aantrekkingskracht van tiara’s op vrouwen beschreef.

Destijds was een tiara’ hét symbool bij uitstek van de aristocratische status, nu is dit royale juweel aan een heropleving toe. Zo dragen ook popsterren als Madonna en modellen op de catwalk steeds vaker juwelen.

Perzisch

Het woord ‘tiara’ is overigens afgeleid van het Perzische woord voor de ornamenten die de Perzische vorsten op hun hoofd droegen, en staat nu voor al die hoofdsieraden van uiteenlopende aarde.

Zo onder meer ook voor diademen (een term die aan Dionysus wordt toeschreven) en de kokoshnik, gebaseerd op een traditionele Russische haarstijl waarbij het haar hoog werd opgestoken en versierd.

Ook kreeg de tiara in de geschiedenis van de koningshuizen een belangrijke sociale functie mee als een krachtig symbool voor het huwelijk van een koninklijke bruid.

Triomf van de liefde

Over de eeuwen heen werd de tiara het symbool bij uitstek van de triomf van de liefde. Dit koninklijk hoofdjuweel werd bezet met schitterende diamanten en vormt in vele gevallen het ultieme sluitstuk van romantische, maar soms ook dramatische liefdesgeschiedenissen.

Er zijn weinig gebruiken even symbolisch als het kronen van het hoofd van een bruid op haar huwelijksdag. Dit hoofddeksel verwijst naar het verlies van de onschuld, maar vooral ook naar de overwinning van de oprechte liefde.

Deze traditie gaat duizenden jaren terug en is in de huwelijksceremonie bij talrijke culturen terug te vinden. In Engeland vond het gebruik al in de 15^de eeuw ingang. Aanvankelijk nog als voorrecht bij de adellijke families, maar algauw imiteerden ook de lagere klassen dit gebruik met diademen in metaal.

De vorming van edelstenen

Edelstenen zijn de basis van heel wat juwelen en sieraden. Edelstenen met een minerale oorsprong vinden we vaak in gesteente of edelsteenhoudende sedimenten (afzettingen). Gesteenten bestaan uit een of meerdere mineralen, en we kunnen ze in drie hoofdgroepen verdelen: de magmatische, metamorfe en sedimentaire gesteenten.

Magmatische gesteenten

Magmatische gesteenten zijn ontstaan door de stolling van gesmolten gesteenten in de diepere lagen van de aardkorst. Een deel van hen, de zogenaamde uitvloeiingsgesteenten, ontstaat onder de vorm van lava of as bij de uitbarsting van vulkanen. Intrusief gesteente (ganggesteente) is gesteente dat onder de aardkorst afkoelt en stolt.

Hoe langzamer een gesteente afkoelt en stolt, hoe groter doorgaans de kristallen en dus ook de edelstenen die hieruit kristalliseren.

Sedimentaire gesteenten

Deze gesteenten worden gevormd door ophoping van fragmenten van gesteenten, ontstaan bij erosie en verwering.

Sedimentaire gesteenten (zoals bijvoorbeeld gips) worden gewoonlijk in lagen gevormd. Deze lagen maken ze erg aantrekkelijk voor het gebruik als sierstenen. Zo vinden we de meeste Australische opalen terug in sedimentaire gesteenten, net als turkoois dat terug te vinden is in de aders van sedimentaire gesteenten.

Metamorfe gesteenten

Dit zijn magmatische of sedentaire gesteenten, ontstaan onder invloed van hoge temperaturen en druk onder het aardoppervlak. Het zijn nieuwe gesteenten met daarin ook nieuwe mineralen. Tijdens het ontstaansproces kunnen zich ook edelstenen ontwikkelen. Zo kunnen in marmer, ontstaan uit kalk dat aan extreem hoge temperatuur en druk werd blootgesteld, robijnen tot stand komen.

Organische edelstenen

Dan zijn er ook nog de organische edelstenen, afkomstig van planten en dieren die we niet bij dezer drie categorieën rangschikken. Natuurlijke parels bijvoorbeeld vormen zich om lichaamsvreemde deeltjes die in de schelpen van schelpdieren in zoet of zout water zijn terechtgekomen.

Koraal is opgebouwd uit skeletten van zeer kleine zeediertjes zoals poliepen.
Barnsteen is gefossieleerde hars van bomen.

De aantrekkingskracht van edelstenen, sieraden en juwelen

Edelstenen en juwelen hebben door hun fascinerend spel tussen kleuren, materiaal en lichtspel de mens altijd aangetrokken. Edelstenen zijn bovendien zeldzaam, maar hebben ook een uitzonderlijke hardheid en duurzaamheid. Voeg er nog het menselijk vernuft aan toe, en je bekomt juwelen en sieraden van een uitzonderlijke pracht die, zeker in oude culturen, niet zelden geassocieerd werden met bovennatuurlijke krachten, mythische en goddelijke gaven.

In de natuur komen ruim 3000 intussen ontdekte en gerangschikte mineralen voor, waarvan hooguit een vijftigtal de benaming edelsteen verdienen. Het aantal schommelt en groeit verder aan naarmate nieuwe materialen ontdekt worden.

Een mineraal beschouwen we als een edelsteen als het er aantrekkelijk uitziet, maar vooral ook over een mooie kleur beschikt. Een edelsteen moet bovendien ook duurzaam zijn, en dus hard en stevig genoeg om niet beschadigd te raken bij voortdurend gebruik of dragen. Ook draagt de zeldzaamheid van de steen ertoe bij om tot de edelstenen gerekend te kunnen worden.
De top vijf van waardevolle edelstenen wordt ingenomen door de stersaffier, de zoetwaterparel, de diamant, de robijn en de smaragd.

Leer van de edelstenen

Wetenschappers zijn al eeuwenlang uitermate door edelstenen gefascineerd. Gemmologen (edelsteendeskundigen) bestuderen nauwkeurig elke steen afzonderlijk, dit van de ruwe vorm tot de geslepen en gepolijste vorm om zo te kijken welke structurele en atomische veranderingen edelstenen bij hun bewerking tot juweel ondergaan om hieruit lessen te trekken.
Edelstenen en hun afgeleide vormen zoals juwelen en sieraden, hebben door de eeuwen heen altijd al een belangrijke symbolische functie gehad. Ze waren het uiterlijke kenmerk van vorsten, edelen en vertegenwoordigers van de verschillende godsdiensten. Van opzichtige kronen tot dure gewaden, overal vond en vind je juwelen die wel lijken uit te schreeuwen hoe rijk en belangrijk hun drager is.
Toch zijn juwelen en antieke sieraden niet enkel weggelegd voor de welstellende burgers en de elite. Heel wat mensen beleven plezier aan het verzamelen van edelstenen. Ook wie zich geen duurdere stenen kan veroorloven, is doorgaans toch wel in de mogelijkheid om enkele mineralen te vergaren, die weliswaar niet de kwaliteit van edelstenen hebben maar toch een zekere elegantie en tijdloze schoonheid uitstralen. Zelfs de aanleg een bescheiden collectie met pakweg barnsteen kan erg stimulerend werken.

Mineralen

De meeste edelstenen zijn mineralen, of in de natuur voorkomende, anorganische materialen met een constante chemische samenstelling en een regelmatige inwendige structuur. Vrijwel alle stenen met een minerale oorsprong beginnen hun bestaan in een kristallijne oorsprong, ingebed in een moedergesteente dat bekend staat onder de term ‘matrix’. In dit stadium is de steen nog ruw, maar veel natuurlijke kristallen zien er op zichzelf aantrekkelijk genoeg om de verzamelaar te kunnen bekoren.

Slechts enkele edelstenen zoals barnsteen en parels zijn afkomstig van dieren of planten. Ze worden gerangschikt onder de organische edelstenen. Ze ontstaan uit schelpdieren (die parels produceren), poliepen (waarvan het skelet als koraal overblijft) of uit de fossiele hars van bomen (die barnsteen vormt). Ivoor, schelpen en git zijn ook organische materialen. Ze zijn echter geen echte stenen en hebben niet dezelfde duurzaamheid van de minerale edelstenen.
Tenslotte hebben we ook nog de synthetische edelstenen; deze hebben dezelfde fysische eigenschappen als de natuurlijke edelstenen, maar ze worden door de mens in laboratoria gemaakt.

Ook worden vaak imitaties gemaakt van edelstenen. Hiervoor worden minder waardevolle materialen zoals glas of composietstenen gebruikt.

Goud, zilver en platina rangschikken we onder de edele metalen. Ze zijn dus geen edelstenen, maar het zijn natuurlijk wel gemakkelijk te bewerken, aantrekkelijke materialen om edelstenen in te plaatsen.

Handel in edelstenen en sieraden

De handel in edelstenen of diamanten is een van de oudste van de mensheid. Dit kan bewezen worden door archeologische vondsten van bepaalde edelstenen op grote afstand van hun vindplaats. Zo bijvoorbeeld de verspreiding van barnsteen, dat via de zogenaamde barnsteenroutes van de vindplaatsen in het Oostzeegebied ver naar het zuiden werd getransporteerd.
Op vergelijkbare wijze zijn diamanten, saffieren en robijnen naar het Midden-Oosten en Europa gevoerd, stenen die afkomstig uit Azië waren.
De handelactiviteiten werden steeds beïnvloed door de politieke situatie van de gebieden waar de handelsroutes doorheen liepen. De ontwikkeling van de zeevaart in de Middeleeuwen leidde tot een grote vooruitgang in de algemene handel en in de verspreiding van edelstenen in het bijzonder.

Europa kreeg toegang tot de belangrijkste in die tijd slechts moeizaam toegankelijke klassieke vindplaatsen van edelstenen in Azië, Amerika en Australië. Tegelijk werden talrijke nieuwe vindplaatsen ontsloten in Afrika en Brazilië.
De handel mag dan gevoelig veranderd zijn, wat blijft is de waarde van edelstenen en/of sieraden.

Die wordt bepaald door de grootte, het gewicht, de kleur (de zones en veranderingen), doorzichtigheid en het type en de volmaaktheid van het slijpsel. Ook spelen de heersende modetrends mee.

Intrigerende Juwelen meesterwerken

De juweliers in het oude Mesopotamië werkten vooral met metaal als basismaterialen maar dan afgewerkt met prachtige kleurige stenen, zoals agaat, lapis en jasper. Ze maakten er intrigerende figuren mee zoals bladeren, spiralen, druiventrossen en allerlei dieren, stuk voor stuk meesterwerkjes uit de antieke kunst.

Deze juwelen werden zowel voor gewone mensen als de hogere rangen uit de maatschappij die via standbeelden werden vereerd gemaakt. Het betrof de eerste vorm van industrie, waarbij gesofisticeerde metaalbewerkende technieken zoals graveren werden gehanteerd.

De Grieken begonnen rond 1400 voor Christus goud en edelstenen in juwelen te gebruiken. Rond 300 voor Christus waren ze uitgegroeid tot ware meesters die bij hun juwelen veelvuldig gebruikmaakten en van parels en smaragd. In het oude Griekenland dienden juwelen niet om dagelijks te dragen, maar om bij publieke verschijningen en speciale gelegenheden mee uit te pakken.
De Romeinen veroverden verschillende volkeren die al met deze oude juwelen te maken hadden, zoals de Kelten. De Romeinen zelf hielden veel broches, geknipt om tunieken en toga’s samen te houden. De vrouwen droegen allerlei juwelen, daar waar de mannen het doorgaans bij een ring hielden.

Op weg naar en tijdens de Middeleeuwen werd het juweel maken steeds meer een kunst. Rond de 8ste eeuw was het algemeen goed dat de wapens van de edelen met juwelen werden ingelegd. In het Byzantijnse rijk waren het vooral religieuze thema’s die door middel van juwelen werden uitgebeeld.

De Renaissance zou een belangrijke periode bij de ontwikkeling van juwelen in Europa zijn. Rond de 18de eeuw waren tal van juweliers actief en werden hun producten vaak geëxposeerd samen met andere kunstwerken. In de periode van de Romantiek in de 18de eeuw raakte het publiek steeds meer in vervoering van juwelen uit de Oudheid, dit ten gevolge van een aantal belangrijke archeologische ontdekkingen.

Een unieke categorie vormde toen de rouwjuwelen. Queen Victoria zette deze trend in met een set juwelen die zij droeg na de dood van Prins Albert.
Tijdens de periode van de Art Nouveau rond 1890 vond ook deze kunststijl haar weerklank in de juwelen, net als de Jugendstil. Juwelenmakers legden toen de nadruk op vrouwelijke vormen en kleuren. Tijdens de art déco periode na de Eerste Wereldoorlog protesteerden ook de edelsmeden in hun werk tegen de decadentie en ijverden ze voor meer eenvoudige vormen en ontwerpen.
Na de tweede Wereldoorlog raakte het gebruik van nieuwe, goedkopere materialen in zwang. De 21ste eeuw werd ingezet met een ware mixcultuur, waarbij juwelenmakers tal van dure en goedkope materialen combineren om tot nieuwe, opwindende juwelen te komen.